Ә) Хандарға ел басқаруда, маңызды мәселелерді шешуде кімдер көмектесті? (ақсақалдар, батырлар, билер)

2-тапсырма

А) Қазақ билік жүйесін кестенің көмегімен түсіндір?

Б) Хандардың суреттері берілген. Тарихта қаза елінің хандары қандай қызметтер атқарды? Осы кестенің келесі сатысы қазақ билерімен танысамыз.

ІІІ. Жаңа сабақ.

А) Қазыбек би

Ә) Төле би

Б) Әйтеке би

В) Тәуке хан

Тақтада - үш бидің суреттері

Төле Әлібекұлы (1663-1756ж.ж)-казақтың Тәуке, Болат, Әбілмәмбет,Жолбарыс, Абылай хандары тұсында мемлекет басқару ісіне араласқан.  « Әз Тәуке хан құрған «Билер кеңесінің» мүшесі, атақты шешен.Ұлы жүздің төбе би, «Жеті жарғы» деп аталатын заңдар кодексін шығарушылардың  бірі. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасының Жаныс руынан. Қазіргі Жамбыл облысы, Шу өзенінің жағасында, парасаттылығымен көзге түсіп, 15 жасынан бастап, ел билеу ісіне араласады. Жастайынан қазақ елін көркейту жолындағы істерімен ерекше көзге түсті. 12 жыл Ташкентті басқарды. 1756 ж.  93 жасында дүниеден өтті. Төле би өзінің ақыл, парасаттылығының арқасында халықты алауыздық пен өзара қырқыстан сақтандырып отырды.

Қазыбек Келдібекұлы ( 1667-17 56ж.ж)  Қазақтың Тәуке, Болат, Сәмеке,Абылай хандары тұсында мемлекет басқару ісіне араласқан мемлекет, қоғам қайраткері. Сырдария жағасында туып, жастық шағын Қаратау, Ұлытау атырабында өткізді. Белгілі Арғын тайпасының  Қаракесек руынан. Анасы Тоқмейілдің ұлымды, тапқыр сөздерін кішкентайынан жаттап өскен ол ержете келе өзі де солай сөйлеуге машықтанған. Осы өнерінің арқасында бала биден дана биге айналып «қара қылды қақ жарған» «Қаз дауысты Қазыбек би», «алты алаштың ардағы» деген атаққа ие болды. Орта жүздің бас биі 1764 жылы 94 жасында дүниеден өтіп, Қожа Ахмет Яссауи мешітінде жерленген.

Әйтеке Бәйдібекұлы 1666ж туған, кіші жүзден шықкан атақты шешен-биі. Әлім тайпасы Төртқара руы. Әйтеке бес жасында ауыл молдасынан сауат ашқан. Әйтеке би «Жеті жарғы» әдет-ғұрып зандар жинағын құруға қатысқан. Әйтеке шешендігімен бірге ел басқарған, қазақ мемлекетін құрысып, нығайтуға үлес қосқан қоғам қайраткері. Ұзақ жылдар бойы Кіші жүзді биледі. Тәуке хан кезінде қазақ елінің билік басына келген бұл көсемдер қиын уақытта мемлекетті сақтауға орасан қызмет көрсетті.

Тәукенің әкесі Салқам Жәңгір 1652 ж қалмақтармен болған шайқаста қаза тапты. Бұл кезде қазақ хандығының жағдайы мүшкіл еді. Хан тағына келген Жәңгір ханның баласы Әз Тәукеге мемлекеттің саяси жүйесіне көңіл бөлуге тура келді.  Тәуке (1680-1718ж.ж) билік етті. Тәуке хан билікті күшейту үшін билер, рубасылар, тайпа немесе жүзбасылардың көмегіне арқа сүйеді. «Жеті жарғы» кеңесіне қазақтың атақты билері: Төле, Қазыбек, Әйтеке, қырғыз бен карақалпақтың, Ташкенттің өкілдері кірді. «Жеті жарғыда» әкімшілік, қылмыстық істер, діни көзқарас қағидалары, салық ережелері қамтылды. Тәуке хан Жоңғария және Ресей мемлекеттерімен тығыз дипломатиялық және сауда қатынастарын орнатты. Тәуке өзінің көрегенділігі, даналығымен және тапқырлығымен үш жүзге билігін жүргізді. Қазақ хандығын бір орталықка бағынған мемлекет етті.

IV. Жаңа сабақты бекіту. Топтастыру стратегиясы.

Билер: Шешен. Әділ. Ақылды. Сот. Беделді. Психолог.

V. Оқулықпен жұмыс. «Сиқырлы сөз» ойыны.

Жаңа сабақта өтілген сөздер мен атауларды оқушылардын есіне қалдыру үшін тақтаға кез келген әріп жасырылады. Оқушылар сол әріптен басталатын сөзді тауып анықтама беруі керек.

«X»- әрпі. Хан - тайпа көсемінің, кейін мемлекет басшысының лауазымы.

«Б»- әрпі. Билер - Қазақ елінде қара қылды қақ жарып билік айтып, даулы мәселелерді шешкен.

«Ж»- әрпі,«Жеті жарғы» -Қазақтың байырғы әдет-ғұрып жинағы.

«А»- әрпі,«Алтын ғасыр» - Тәуке ханның билік құрған заманын айтамыз.

VІ. Қорытынды.

VІІ. Бағалау.

ҮШ.Үйге тапсырма.

Әйтеке би ауданы